روز پنج شنبه این هفته سیزدهم بهمن و نهم ربیع الاول در مراسم رونمایی از نسخه جدید نرم افزار جامع الاحادیث از حضور آیت الله صافی گلپایگانی بهره بردیم.

جلسه به برکت حضور ایشان بسیار با معنویت و نورانی برگزار شد. نکات جالبی در دیدگاه ایشان نسبت به حدیث وجود داشت که ذکر آنها خالی از لطف نیست.

نکته اول اینکه ایشان پس از اطلاع اجمالی از اینکه این نرم افزار مشتمل بر مجموعه کتب اربعه و سایر منابع حدیثی است، هنگام ورود به جایگاه و یک بار هم در هنگام ترک آن تابلویی را که نام جامع الاحادیث بر روی آن نوشته شده بود بوسیدند که بسیار مورد توجه حاضران قرار گرفت.

نکته دوم تاکید ایشان در هنگام صحبت بر حدیث زیر بود:

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ الْعِجْلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ اعْرِفُوا مَنَازِلَ النَّاسِ عَلَى قَدْرِ رِوَایَتِهِمْ عَنَّا

آیت الله صافی تاکید داشتند که هویت شیعه و حوزه احادیث اهل بیت علیهم السلام است. مضمون بخشی از کلام ایشان این بود که حدیث دانی معیار تشیع شیعه است. و اگر خواستید وضعیت فرد یا عالم یا حوزه و یا جامعه ای را از حیث تشیع ایشان بسنجید جایگاه حدیث را در نزد ایشان بررسی کنید.

و نکته سوم یادی از استاد ایشان آیت الله بروجردی رحمه الله بود. ایشان فرمودند اگر استاد ما آیت الله بروجردی رحمه الله در این مجلس حاضر بودند بسیار از این کار و این توجه به احادیث اهل بیت علیهم السلام خوشحال می شدند.

۱. حدیثی در معرفی سنت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم

شیخ صدوق رحمه الله در تعدادی از کتابهای خود از جمله علل الشرایع روایتی را از طریق امام رضا علیه السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل نموده است. در این روایت آمده است:

حَدَّثَنَا الْمُظَفَّرُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الْمُظَفَّرِ الْعَلَوِیُّ السَّمَرْقَنْدِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ أَبِیهِ أَبِی النَّصْرِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَیَّاشِیِّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا ع عَنْ أَبِیهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ خَمْسٌ لَا أَدَعُهُنَّ حَتَّى الْمَمَاتِ الْأَکْلُ عَلَى الْحَضِیضِ مَعَ الْعَبِیدِ وَ رُکُوبِیَ الْحِمَارَ مُؤْکَفاً وَ حَلْبِیَ الْعَنْزَ بِیَدِی وَ لُبْسُ الصُّوفِ وَ التَّسْلِیمُ عَلَى الصِّبْیَانِ لِیَکُونَ ذَلِکَ سُنَّةً مِنْ بَعْدِی‏ (علل الشرایع ۱/ ۱۳۰)

پیامبر اعظم ص فرمود: پنج چیز را تا زمان مرگ ترک نخواهم کرد. غذا خوردن با بندگان بر روی زمین، سوار شدن بر پالان حمار، دوشیدن بز با دست خودم، پوشیدن لباس پشمی و سلام کردن برکودکان تا پس از من سنت گردد.

2. جغرافیای سند حدیث

از جمله نکات قابل توجه در سند این روایت تعلق سه نفر آغازین سند (مظفر بن جعفر، جعفر بن محمد، و پدرش محمد بن مسعود عیاشی صاحب تفسیر معروف) به حوزه حدیثی ماوراء النهر است که با توجه به سفر مرحوم شیخ صدوق رحمه الله به این منطقه احتمالا در این منطقه حدیث را از ایشان دریافت کرده است. و دو نفر بعدی (علی بن حسن بن فضال و محمد بن ولید) که به حوزه حدیثی کوفه تعلق دارند. و نفر آخر که احتمالا به قرینه تعبیر (مولی لابی الحسن علیه السلام) که در برخی اسناد آمده احتمال مدنی بودن ایشان را تقویت می نماید. یعنی حدیث در مدینه صادر شده و مسیر کوفه و ماوراء النهر را طی کرده و در نهایت توسط شیخ صدوق رحمه الله به ری آورده شده است.

3. محتوای حدیث؛ تواضع سنت نبوی 

به نظر می رسد نقطه مشترک بین مواردی که رسول اعظم صلی الله علیه و آله و سلم به عنوان سنت برای مسلمانان به ودیعت نهاده اند اشتراک آنها در دوری از تکبر و دلالت آنها بر تواضع است. به تعبیر دیگر باید سنت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم را تواضع دانست که در رفتارهایی از قبیل نشستن بر روی زمین با بندگان، سوار شدن بر مرکبی ارزان قیمت و بدون تجملات، مباشرت در انجام کارهای ساده ای از قبیل دوشیدن شیر حیوانات، پوشیدن لباس ساده و خشن پشمین و سلام کردن به کودکان تجلی می یابد.

4. پیگیری روایت در منابع اهل سنت

سه روایت زیر از اهل سنت از جهاتی با روایت شیخ صدوق رحمه الله مرتبط می شود. در مجموع این سه روایت علاوه بر تاکید بر موارد پنج گانه ذکر شده به حکمت آنها که همان مقابله با تکبر و اظهار تواضع است به صراحت اشاره شده است.

در این روایات آمده است: 

حدثنا محمد بن النَّصْرِ الصَّائِغُ ثنا محمد بن إِسْحَاقَ الْمُسَیَّبِیُّ ثنا یحیى بن یَزِیدَ بن عبد الْمَلِکِ عن أبیه عن یَزِیدَ بن خُصَیْفَةَ أَنَّ أَبَاهُ أخبره عَنِ السَّائِبِ بن یَزِیدَ عَنِ النبی صلى اللَّهُ علیه وسلم قال * لا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ من کان فی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ من کِبْرٍ قالوا یا رَسُولَ اللَّهِ هَلَکْنَا وَکَیْفَ لنا أَنْ نَعْلَمَ ما فی قُلُوبِنَا من ذلک الْکِبْرِ وَأَیْنَ هو فقال النبی صلى اللَّهُ علیه وسلم من لَبِسَ الصُّوفَ أو حَلَبَ الشَّاةَ أو أَکَلَ مع ما مَلَکَتْ یَمِینُهُ فَلَیْسَ فی قَلْبِهِ إن شَاءَ اللَّهُ الْکِبْرُ  (معجم کبیر طبرانی)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود کسی که در قلبش ذره ای از تکبر باشد وارد بهشت نخواهد شد. صحابه گفتند: ای رسول خدا هلاک شدیم. تکبر در کجاست؟ و ما چگونه از وجود تکبر در قلب هایمان آگاه شویم؟ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: کسی که پشم بپوشد یا گوسفند بدوشد یا با بنده اش غذا بخورد پس به خواست خدا در قلبش تکبری نیست.

من لبس الصوف وانتعل المخصوف ورکب حماره وحلب شاته وأکل معه عیاله فقد نحى الله عنه الکبر … .(جامع الاحادیث)

کسی که پشم بپوشد و کفش وصله دار به پا کند و بر حمارش بنشیند و گوسفندش را بدوشد و اهل و عیالش با او غذا بخورد پس همانا خداوند تکبر را از او دور کرده است.

حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْجَعْدِ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ عَنْ سَیَّارٍ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِیِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ مَرَّ عَلَى صِبْیَانٍ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ وَقَالَ کَانَ النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ یَفْعَلُهُ (صحیح بخاری)

انس بن مالک بر کودکانی می گذشت پس بر ایشان سلام کرد و گفت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین می کرد.

5. سنت پیامبر و سبک زندگی مسلمانان در عصر جاری

برای فهم صحیح سنت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم و به کار بستن آن به عنوان سبک زندگی ایرانی و اسلامی برای جامعه امروز، باید مصادیق تواضع را در زندگی امروز یافت. مصادیقی که بتوان ادعا کرد اگر کسی یکی از آنها را انجام دهد به خواست خدا تکبر از قلب او خارج شده است.

شب گذشته در ساختمان انجمن های علمی حوزه مراسمی برپا بود. جمع زیادی از حدیث پژوهان با سلایق و دیدگاه های مختلف و زمینه های متفاوت فعالیت از موسسات آموزشی و پژوهشی گوناگون گرد هم آمده بودند تا اولین مجمع عمومی انجمن علمی حدیث را برپا نمایند. البته علی رغم تنوع و جذابیت شرکت کنندگان هنوز جای خیلی ها خالی بود.

آقای فرهاد عباسی عضو فعال این جلسه بود. ظاهرا دیگران هم مثل من توسط ایشان دعوت شده بودند. در ابتدای جلسه پشت تریبون قرار گرفت و پس از بیان مطالب آغازین جلسه را به استاد عبدالهادی مسعودی سپردتا در حالیکه ایشان مشغول بیان اهداف و چشم اندازهای این تشکل بودند آقای عباسی با اصرار و التماس و اکراه و اجبار و حتی در یک مورد توسل به زور افراد را به کاندیدا شدن دعوت نماید.

بالاخره پس از صحبت های آقای مهاجر نیا جلسه با ریاست استاد برنجکار وارد رای گیری شد و هیئت مدیره انجمن انتخاب شدند. اعضای منتخب عبارت بودند از آقایان عبد الهادی مسعودی، سید محمد کاظم طباطبایی، احمد غلامعلی، فرهاد عباسی، سید علیرضا حسینی، علی راد و محمد حسین بهرامی. (اگر نفر آخر به همت آقایان مقیمی و حسینی از مرکز تحقیقات و آقایان امینی سالمی عزیزی و … از جامعه المصطفی ص نبود می شد اسم آن را هیئت مدیره انجمن علمی حدیث دارالحدیث هم گذاشت. البته این به برکت وسعت فعالیت های حدیثی دارالحدیث و انحصار نسبی آن است.) آقایان حیدر مسجدی و سبحانی نیا نیز به عنوان بازرسان انتخاب شدند.

اتمام مجمع عمومی همزمان بود با تشکیل اولین جلسه هیئت مدیره و انتخاب آقایان مسعودی و عباسی به عنوان رییس و نایب رییس هیئت مدیره. و جلساتی که مقرر شد از این پس تا مدتی به صورت هفتگی برگزار گردد.

امید که تشکیل این انجمن بتواند به فعالتر کردن ظرفیت های حوزه در زمینه آموزش، پژوهش و ترویج حدیث و ایجاد همکاری و هم افزایی بین نهادهای فعال در این عرصه بیانجامد و به قول استاد مسعودی بتواند نقطه مثبت ماندگاری بر روی این صفحه زرین رقم بزند.

آمین

زیارت آقای سید علی حسینی (به قول بچه های شهیدین حسینی پاکستانی) فرزند شهید عارف حسینی باعث تجدید خاطرات قدیمی و حال هوای مدرسه شهیدین شد. حسینی علی رغم مجروحیتی که سال گذشته در حادثه سقوط خمپاره در پاراچنار پیدا کرد همچنان سرزنده و شوخ طبع است و تغییری نکرده است.

علی رغم سکونت آقای طوری در منطقه پرتنش پاراچنار پایان نامه از نقاط قوت مختلفی برخودار بود که برخی از آنها عبارتند از:

نقاط قوت

1. موضوع مناسب و زنده
2. تتبع فراوان و گسترده (با ۲۴۶ منبع که برای پایان نامه ارشد قابل توجه است)
3. رعایت ادب در قلم و بیان علی رغم تطبیقی بودن موضوع
4. آدرس دهی مناسب و عدم وجود اشکال در پاورقی ها و آدرس دهی ها
5. اغلاط تایپی نسبتا کم

برخی نکات اعلام شده درباره ساختار و محتوای رساله نیز عبارتند از:

الف. نکات شکلی و ساختاری

1. گویش فارسی ضعیف
   1. مثلا در یکی از عناوین فرعی فهرست آمده است: مراد از اهل بیت کیا هستند

2. عدم تناسب حجم فصل ها
   1. فصل اول که در ۵۷ صفحه یک سوم رساله را تشکیل میداد
   2. و فصل چهارم که در سه صفحه یک شصتم رساله بود

3. در پیشینه پس از ذکر نگاشته های پیشین در این موضوع تفاوت این کار با کارهای قبلی بیان نشده است
4. سوالات فرعی دارای تکرار بوده و نیاز به اصلاح داشت
5. یکسان نبودن نقل عبارات عربی
   1. گاهی به متن عربی اکتفا شده بود
   2. در مواردی تنها ترجمه فارسی آمده بود
   3. در برخی نقل قولها متن عربی در کنار ترجمه فارسی بود
   4. و دست آخر در برخی موارد بخشی از متن عربی به همراه ترجمه سایر بخش ها نقل شده بود

ب. نکات محتوایی

1. انتظار مخاطب در چنین رساله ای دو فصل بررسی سندی و بررسی دلالی است ولی از بررسی دلالی خبری نیست و این موضوع در حاشیه فصل پاسخ به شبهات آمده است
2. اشکال در تعریف نهایی از حدیث (افزودن صحابه و تابعان به معصومان)
3. خروج از بحث و پرداختن به حاشیه های غیر لازم از جمله
   1. معرفی مترادفات مختلف حدیث
   2. اثبات حجیت سنت اهل بیت ع

4. پرداختن به بحث سندی بسیار کم است. موارد تحلیل نشده است بحث در باره اصل سلیم هم خیلی طولانی شده است
   1. ص ۷۴ شعر است
   2. ص ۸۳ از امیر المومنین است و استشهاد است
   3. ص ۸۹ و ۱۱۶ متن نیامده است
   4. ص ۹۱ حدیث قدسی یعنی چه
   5. عدم ترتیب زمانی داخل هر قرن ص ۹۳
   6. خوب بود از نظر تعداد روایت دسته بندی میشد (بحث روایات متحد)

5. خوب بود در بحث سندی روایات شیعی به جای نقل از معجم الرجال از کتب اربعه رجالی میآمد
6. ترجمه اشتباه ص ۵ و ۲۲
7. ص ۱۳۹ دلیل ادعا (حدیث نجوم بر طبق اعتراف پیشوایان اهل سنت مجعول است!) ذکر نشده است
8. فصل چهارم خیلی بحث دارد عنوان بحث پیامدهاست ولی در فصل پیام های حدیث سفینه به صورت ناقص و بدون توضیحات آمده است که بخش عمده آن با معانی ذکر شده در فصل قبل مشترک است. از این رو به نظر میرسد با توجه به نقص معنایی و حجم کم بهتر باشد این فصل حذف شود.

با توجه به نقاط قوت، حجم تتبع و با در نظر گرفتن اصلاحات مورد نیاز، این پایان نامه با نمره ۱۸/۵ و رتبه عالی پذیرفته شد.

اهل سنت و شیعه در روایتی مشترک از پیامبر اکرم ص نقل نموده اند که «إن فاطمة أحصنت فرجها فحرم الله ذریتها على النار»

فاطمه س پاکدامن بود پس بدان سبب خداوند فرزندانش را بر آتش حرام گرداند.

 این روایت در مستدرک حاکم و مسند بزاز و عیون اخبار الرضا نقل شده است. هر دو فرقه روایاتی نیز نقل نموده اند که در آنها تاکید شده این مصونیت از آتش شامل همه سادات نبوده و اختصاص به امام حسن و امام حسین ع و سایر فرزندان مستقیم آن حضرت دارد. 

در روایتی از معانی الاخبار مطلبی نقل شده است که حکایت از آن دارد که این روایت در زمان ائمه ع در میان علاقمندان به ایشان از جمله در شهر کوفه معروف و شناخته شده بوده است. ضمن اینکه قسمت پایانی این روایت مفهوم آن را به شکل کامل تری توضیح می دهد.

در این روایت امام رضا ع در مجلسی زید بن موسی (ظاهرا برادر حضرت) را می بینند که در حال فخر فروشی است. امام در پاسخ به وی میفرمایند:یَا زَیْدُ أَ غَرَّکَ قَوْلُ بَقَّالِی الْکُوفَةِ إِنَّ فَاطِمَةَ أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَحَرَّمَ اللَّهُ ذُرِّیَّتَهَا عَلَى النَّارِ وَ اللَّهِ مَا ذَلِکَ إِلَّا لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ وُلْدِ بَطْنِهَا خَاصَّةً فَأَمَّا أَنْ یَکُونَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ ع یُطِیعُ اللَّهَ وَ یَصُومُ نَهَارَهُ وَ یَقُومُ لَیْلَهُ وَ تَعْصِیَهُ أَنْتَ ثُمَّ تَجِیئَانِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ سَوَاءً لَأَنْتَ أَعَزُّ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْه

ای زید آیا سخن بقالان کوفه تو را مغرور نموده که فاطمه پاکدامن بود پس بدان سبب خداوند فرزندانش را بر آتش حرام گرداند. اینکه موسی بن جعفر ع اطاعت خدا نموده روزها روزه داشته و شبها نماز به پا دارد و تو مرتکب گناه شوی آنگاه در روز قیامت با هم مساوی باشید پس تو باید در نزد خداوند عزیزتر از وی باشی [که قطعا چنین نیست].

امام رضا ع در ادامه سخنی از امام سجاد ع را نقل می نمایند که: لِمُحْسِنِنَا کِفْلَانِ مِنَ الْأَجْرِ وَ لِمُسِیئِنَا ضِعْفَانِ مِنَ الْعَذَاب

نیک سیرتانمان را پاداش مضاعف و گناه کارانمان را عذاب دو چندان است.

امام رضا ع در پایان پس از اشاره به داستان پسر نوح به راوی می فرمایند: مَنْ کَانَ مِنَّا لَمْ یُطِعِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَیْسَ مِنَّا وَ أَنْتَ إِذَا أَطَعْتَ اللَّهَ فَأَنْتَ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْت

هریک از ما [اهل بیت] که اطاعت خدا نکند از ما نیست و تو اگر اطاعت خدا کنی از ما اهل بیتی.

نتیجه آنکه هرچند احترام فرزندان پیامبر و فاطمه بر مسلمانان واجب است ولی این به معنای مصونیت ایشان در قیامت نبوده و در مقابل بیش از سایرین گرفتار عقاب می گردند. همچنین راه برای پیوستن به اهل بیت ع برای سایرین بسته نیست، همانگونه که سلمان به ایشان پیوست.

روز چهار شنبه ۲۵ اسفند ۱۳۸۹ در مجتمع عالی امام خمینی در خدمت استاد رحمان ستایش بودیم. جلسه خوبی بود. ایشان در این جلسه با نگاهی نو به علوم مختلفی که تحت دایره علوم حدیث میگنجند به طرح موضوع هندسه علوم حدیث پرداختند.

نکته جالب در نوع طرح موضوع، نگاه تطبیقی بین شیعه و اهل سنت بود.

نکته جالب دوم تاکید ایشان بر موضوع علم درایه بود که علاوه بر مصطلح الحدیث جایگاه بیان ضوابط برخود با حدیث را نیز دارد و از این جهت نباید جایگاه آن را کم دید یا صرفا آن را مصطلح الحدیث نامید.

چرایی دیدگاه آقای شانه چی در مصطلح الحدیث نامیدن این علم که تحت تاثیر دیدگاه های علم الحدیثی اهل سنت بود نیز از نکات جالب این نشست بود

بیان جایگاه نقد الحدیث هم بیش از دیدگاه رایج به این علم و به نحوی مرتبط با همه شاخه های دیگر علوم حدیث ترسیم شده بود.

البته به نظرم میرسد تقسیمات ارائه شده از علوم حدیث هنوز در سطوح اولیه خود بود و تقسیمات ریزتری هم می شد برای مطالب ذکر شده ارائه نمود که به گمانم نپرداختن به آن ها ناشی از ضیق وقت بود. این امر به ویژه در بیان هندسه علوم حدیث از نگاه اهل سنت بیشتر مشهود بود.

تلاش دوستان انجمن حدیث پژوهان مدرسه هم که این جلسه را برپا نموده بودند نیز جای تقدیر دارد.

نص گرایان در بیان معنی روایات به ظاهر متن اکتفا نموده از تاویل یا اجتهاد می پرهیزند. در مقابل عقل گرایان در مواحهه با ظواهری که متعارض با نصوص هستند دست به دامن تاویل و اجتهاد می شوند.

دو دیدگاه ارائه شده در رابطه با شرح روایتی در تفسیر معنی صمد به خوبی تفاوت روش عقل گرایان و نص گرایان را در نحوه فهم حدیث به نمایش می گذارد. در کتاب معانی الاخبار آمده است:

حَدَّثَنَا أَبِی رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَى عَنْ یُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الرَّبِیعِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع حِینَ سُئِلَ عَنِ الصَّمَدِ فَقَالَ الصَّمَدُ الَّذِی لَا جَوْفَ لَه (معانی الاخبار/۶)

الف. مرحوم کلینی با توجه به معنی ظاهری روایت پذیرش آن را ممکن ندانسته و در ذیل روایت دیگری آورده است: … فَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى الصَّحِیحُ فِی تَأْوِیلِ الصَّمَدِ لَا مَا ذَهَبَ إِلَیْهِ الْمُشَبِّهَةُ أَنَّ تَأْوِیلَ الصَّمَدِ الْمُصْمَتُ الَّذِی لَا جَوْفَ لَهُ لِأَنَّ ذَلِکَ لَا یَکُونُ إِلَّا مِنْ صِفَةِ الْجِسْمِ وَ اللَّهُ جَلَّ ذِکْرُهُ مُتَعَالٍ عَنْ ذَلِک‏.(کافی۱ / ۱۲۴)

ب. در مقابل فیض کاشانی از استاد عقل گرای خود ملا صدرا تفسیر عقلانی متفاوتی برای این روایت نقل نموده و با به میان کشیدن پای مفاهیم فلسفی واجب و ممکن و تفسیر استعاری به حل این روایت اقدام نموده است. وی در وافی آورده است: قال أستادنا فی العلوم الحقیقیة صدر المحققین طاب ثراه لما کان الممکن وجوده أمرا زائدا على أصل ذاته و مقتضى ذاته و باطنه العدم و اللاشی‏ء فهو یشبه الأجوف کالحقة الخالیة عن شی‏ء و الکرة المفرغة لأن باطنه الذی هو ذاته لا شی‏ء محض و الوجود الذی یحیط به و یحدده هو غیره و أما الذی ذاته الوجوب و الوجود من غیر شائبة عدم و فرجة خلل فیستعار له الصمد (وافی۱ / ۳۶۴)

یَأَیُّهَا الرَّسُولُ لَا یحَْزُنکَ الَّذِینَ یُسَرِعُونَ فىِ الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قَالُواْ ءَامَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ  (مائده ۴۱)

امروز مصداق بارز سبقت جویی در کفر موسوی و کروبی هستند. کسانی که علی رغم داشتن سابقه اسلامی امروز به روشنی در صف کفر قرار گرفته اند.

اغتشاشات ۲۵ بهمن بزرگترین خدمت به آمریکا و اسرائیل بود تا از فشار حرکت های مردمی رها شده و با تمسک به آن جریان انقلاب مصر و تونس را از اسلامی شدن باز دارند. نمی فهمند یا دیگر برایشان اهمیت ندارد که در کدام جبهه اند؟!

وَ مَن یُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَن تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَیًْا  أُوْلَئکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللَّهُ أَن یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ  لهَُمْ فىِ الدُّنْیَا خِزْىٌ  وَ لَهُمْ فىِ الاَْخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیم (مائده۴۱)

1. بیان مساله

در کتاب امالی شیخ صدوق ره آمده است:

 حدثنا محمد بن عمر بن محمد بن سلمة بن البراء الحافظ البغدادی قال حدثنا أحمد بن عبد الله الثقفی أبو العباس قال حدثنا عیسى بن محمد الکاتب قال حدثنی المدائنی عن غیاث بن إبراهیم عن الصادق جعفر بن محمد عن أبیه عن جده ع قال قال علی بن أبی طالب ع عقول النساء فی جمالهن و جمال الرجال فی عقولهم  (امالی / ص ۲۲۷/ ح ۹)

امام جعفر بن محمد صادق علیه السلام با واسطه پدرشان از جدشان نقل کرده اند که علی بن ابی طالب ع فرموده اند «عقل زنان در جمال ایشان است و جمال مردان در عقل ایشان»

این روایت با همین متن و سند در کتاب معانی الاخبار ایشان نیز تکرار شده است. (معانی الاخبار/ ص ۲۳۴/ باب معنی عقول النساء و جمال الرجال/ ح ۱)

همچنین ابوالفتح کراجکی محدث قرن پنجم در روایت مرسلی از امیرالمومنین ع با مضمونی نسبتا مشابه آورده است:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ صُورَةَ الْمَرْأَةِ فِی وَجْهِهَا وَ صُورَةَ الرَّجُلِ فِی مَنْطِقِهِ (کنز الفوائد ج ۲ /ص ۱۴)

مفهوم این روایت در نگاه اول آن است که زنان زیبایی ظاهری دارند و مردان عقل. یا زنان باید به دنبال زیبایی باشند و مردان به دنبال عقل. ولی به نظر می رسد که این مفهوم در این حد قابل پذیرش نبوده و روایت نیاز به بررسی فقه الحدیثی بیشتری دارد.

2. روایت از دیدگاه شیخ حر عاملی

مرحوم شیخ حر عاملی صاحب کتاب وسایل الشیعه در کتاب فوائد الطوسیه خود فائده ۶۱ را به این امر اختصاص داده و شش وجه برای بیان این روایت ذکر کرده که به جهت اختصار در ادامه با اندکی تلخیص و دخل و تصرف آنها را بیان میکنم. (الفوائد الطوسیه / ص ۲۷۴)

1. از زنان باید انتظار زیبایی داشت نه عقل که در بساطشان یافت نمیشود.
2. غالبا عقل زنان همپای زیباییشان است. زیباترانشان عاقل تر هم هستند.
3. همت زنان مصروف کسب جمال است و همت مردان مصروف کسب دانش.
4. توجه مردم به جمال زنان است و خرد و نابخردیشان در پس آن مخفی است، بر خلاف مردان.
5. زن زیبا به دل مینشیند هرچند نابخرد باشد بر خلاف مردان. (ظاهرا شبیه قبلی است)
6. استفهام انکاری است. یعنی آیا واقعا گمان میبرید که زیبایی زنان نشان از عقل ایشان دارد؟! و عقل مردان به تنهایی ایشان را زیبا میگرداند؟!

3. بیان آیت الله جوادی آملی در کتاب «زن در آینه جمال و جلال»

از نظر آیت الله جوادی این روایت سفارش زنان به بکارگیری عاطفه و ظرافت در مسائل عقلی است. در این کتاب آمده است:

… میتوان از حدیث شریف علوی «عقول النساء فی جمالهن و جمال الرجال فی عقولهم» معنای دستوری فهمید؛ نه معنای وصفی؛ یعنی حدیث شریف در صدد بیان وصف دو صنف از انسان نیست که بفهماند ارزش، محبوبیت، عزت و عقل زن در زیبایی ظاهری و جمال وی است تا نکوهش او باشد و جمال مرد در عقل اوست تا ستایش وی باشد؛ بلکه این حدیث میتواند حاوی دستور یا وصف سازنده باشد؛ نه وصف قدح و نکوهش.

… بنابر این، زن باید طرایف حکمت را در ظرایف هنر ارائه دهد و مرد باید ظرایف هنر را در طرایف حکمت جلوه گر سازد؛ یعنی جلال زن در جمال او نهفته است و جمال مرد در جلال او و این توزیع کار، نکوهشی برای زن یا ستایشی برای مرد نیست؛ بلکه رهنمود هریک از آن دو است، تا هر کس به کار خاص خویش مامور باشد و با امتثال آن در خور ستایش گردد؛ وگرنه مستحق نکوهش میشود.

… جمال مرد و جمال زن هر دو در عقل عملی است؛ «یعبد به الرحمن و یکتسب به الجنان» و در چنین عقلی هم «جمال الرجال فی عقولهم» است و هم «جمال النساء فی عقولهن». (زن در آینه جمال و جلال / ص ۳۳ و ۳۴)

3. چرا تاویل؟

به نظر میرسد آنچه شیخ حر عاملی و آیت الله جوادی آملی را بر آن داشته تا علاوه بر معنای ظاهری روایت به بررسی احتمالات دیگر بپردازند و معنایی غیر از ظهور اولیه را برای روایت مد نظر قرار دهند روایات هم خانواده این روایت است که جمع آن ها با معنای ظاهری روایت کار ساده ای نیست. به عنوان مثال روایتی از کافی که در آن از توجه به مال و جمال زنان برحذر داشته و آمده است

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ لِجَمَالِهَا أَوْ مَالِهَا وُکِلَ إِلَى ذَلِکَ وَ إِذَا تَزَوَّجَهَا لِدِینِهَا رَزَقَهُ اللَّهُ الْجَمَالَ وَ الْمَالَ (کافی / ج۵ / ص ۳۳۳)

هنگامی که مردی برای جمال و دارایی زنی با وی ازدواج کند به همان سپرده میشود [خداوند چیزی را برای تضمین نمیکند، و صد البته غیر خدا هم که فانی است] و هنگامیکه برای دین وی با او ازدواج کند خداوند جمال و دارایی نیز روزی او خواهد کرد.

یا در روایت دیگری از امیر المومنین ع که در آن به چگونگی آفرینش عقل مردان و زنان اشاره میکند، بی آنکه تفاوتی بین عقل مردان و زنان بیان کند. در این روایت آمده است:

… حَتَّى یُولَدَ هَذَا الْمَوْلُودُ وَ یَبْلُغَ حَدَّ الرِّجَالِ أَوْ حَدَّ النِّسَاءِ فَإِذَا بَلَغَ کُشِفَ ذَلِکَ السِّتْرُ فَیَقَعُ فِی قَلْبِ هَذَا الْإِنْسَانِ نُورٌ فَیَفْهَمُ الْفَرِیضَةَ وَ السُّنَّةَ وَ الْجَیِّدَ وَ الرَّدِی‏ءَ أَلَا وَ مَثَلُ الْعَقْلِ فِی الْقَلْبِ کَمَثَلِ السِّرَاجِ فِی وَسَطِ الْبَیْتِ

… تا اینکه این کودک به دنیا بیاید و به مرحله مردانگی یا زنانگی برسد. پس هنگامی که بالغ شد پرده از سر عقلش برداشته میشود و در قلب این انسان نوری نهاده میشود تا واجب و مستحب را بفهمد و خوب و بد را تشخیص دهد. هان! مثال عقل در قلب چون چراغی است در میان خانه.

4. پاسخ به یک سوال

در نقل این روایت در کتاب مکارم الاخلاق ادامه ای ذکر شده مبنی بر اینکه پیامبر هنگامی که قصد خواستگاری زنی را داشت کسی را پیش میفرستاد تا از نظافت و زیبایی جسمی آن زن بپرسد. در این کتاب آمده است:

من أمالی الشیخ أبی جعفر بن بابویه عنه ع قال عقول النساء فی جمالهن و جمال الرجال فی عقولهم و کان رسول الله ص إذا أراد أن یتزوج امرأة بعث إلیها من ینظر إلیها و قال شم لیتها فإن طاب لیتها طاب عرفها و إن درم کعبها عظم کعثبها (مکارم الاخلاق/ ص ۱۹۹)

 این روایت ممکن است موهم این معنی باشد که مقصود از جمال در بخش اول روایت نیز جمال ظاهری است نه آنچه در بیان فوق گذشت.

ولی باید توجه داشت که خلط بین این دو روایت از جانب مولف کتاب مکارم الاخلاق و ناشی از برداشت اشتباه وی است. او این روایت را از امالی صدوق نقل میکند در حالی که ادامه روایت در امالی صدوق نیامده. ضمن اینکه بخش پایانی روایت در کتابهای متعددی به صورت مستقل نقل شده و هیچگاه متصل به روایت پیشین نیامده است.

این امر حکایت از ظرافت ها و حساسیت های موجود در مسیر نقل روایت دارد.